ЁЯза рдоाрдирд╡ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ – рд╕ंрд░рдЪрдиा, рдХाрд░्рдп, рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рдЕрдж्рднुрдд рддрде्рдп (2025)
ЁЯза рдоाрдирд╡ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ: рд╕ंрд░рдЪрдиा, рдХाрд░्рдп, рд░рд╣рд╕्рдп рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕
ЁЯФН рдкрд░िрдЪрдп (Introduction)
рдоाрдирд╡ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ (Human Brain) рд╢рд░ीрд░ рдХा рд╕рдмрд╕े рдЬрдЯिрд▓ рдФрд░ рд░рд╣рд╕्рдпрдордпी рдЕंрдЧ рд╣ै। рдпрд╣ рдиा рдХेрд╡рд▓ рд╣рдоाрд░े рд╡िрдЪाрд░ों, рднाрд╡рдиाрдУं рдФрд░ рд╕्рдоृрддिрдпों рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░рддा рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рд╣рдоाрд░ी рдкрд╣рдЪाрди, рдЪेрддрдиा рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХा рднी рдХेंрдж्рд░ рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдиे рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХे рдХрдИ рд░рд╣рд╕्рдпों рдХो рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХिрдпा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЖрдЬ рднी рдпрд╣ рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕рдордЭा рдирд╣ीं рдЬा рд╕рдХा рд╣ै।
рдЗрд╕ рд▓ेрдЦ рдоें рд╣рдо рдоाрдирд╡ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा, рдХाрд░्рдп, рдХाрд░्рдпрдк्рд░рдгाрд▓ी, рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдЬुрдб़ी рдХुрдЫ рдЕрдж्рднुрдд рдЬाрдирдХाрд░िрдпों рдкрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рдЪрд░्рдЪा рдХрд░ेंрдЧे।
ЁЯзм рдоाрдирд╡ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा (Structure of Human Brain)
рдоाрдирд╡ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рд▓рдЧрднрдЧ 1.3 рд╕े 1.4 рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо рдХा рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рдЦोрдкрдб़ी (Skull) рдХे рднीрддрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рд╣рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдоुрдЦ्рдпрддः рддीрди рднाрдЧों рдоें рдмँрдЯा рд╣ोрддा рд╣ै:
1️⃣ рд╕ेрд░िрдм्рд░рд▓ рдХॉрд░्рдЯेрдХ्рд╕ (Cerebrum)
-
рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рднाрдЧ।
-
рд╕ोрдЪрдиे, рддрд░्рдХ рдХрд░рдиे, рдпाрдж рд░рдЦрдиे, рдмोрд▓рдиे, рджेрдЦрдиे, рд╕ुрдирдиे рдЖрджि рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
-
рдпрд╣ рджो рдЧोрд▓ाрд░्рдзों (Hemispheres) рдоें рдмंрдЯा рд╣ोрддा рд╣ै: рджाрдпां (Right) рдФрд░ рдмाрдпां (Left)।
2️⃣ рд╕ेрд░ीрдмेрд▓рдо (Cerebellum)
-
рдпрд╣ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХे рдкिрдЫрд▓े рднाрдЧ рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ोрддा рд╣ै।
-
рд╢рд░ीрд░ рдХी рдЧрддि, рд╕ंрддुрд▓рди рдФрд░ рд╕рдорди्рд╡рдп рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
3️⃣ рдм्рд░ेрди рд╕्рдЯेрдо (Brainstem)
-
рдпрд╣ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХो рд░ीрдв़ рдХी рд╣рдб्рдбी рд╕े рдЬोрдб़рддा рд╣ै।
-
рд╣ृрджрдп рдЧрддि, рд╢्рд╡ाрд╕, рдкाрдЪрди рдЬैрд╕ी рд╕्рд╡рдЪाрд▓िрдд рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдПं рдЗрд╕ी рдХे рдЕрдзीрди рд╣ोрддी рд╣ैं।
⚙️ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рдХाрд░्рдпрдк्рд░рдгाрд▓ी (Functioning of the Brain)
рдоाрдирд╡ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдЕрд░рдмों рди्рдпूрд░ॉрди्рд╕ (Neurons) рд╕े рдмрдиा рд╣ोрддा рд╣ै, рдЬो рд╡िрдж्рдпुрдд рд╕ंрдХेрддों рдФрд░ рд░рд╕ाрдпрдиों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕ंрд╡ाрдж рдХрд░рддे рд╣ैं।
ЁЯУМ рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░्рдп:
-
рд╕ोрдЪрдиा рдФрд░ рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиा (Thinking & Decision Making)
-
рд╕्рдоृрддि рдиिрд░्рдоाрдг (Memory Formation)
-
рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдПँ рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рдиा (Perception of Senses)
-
рднाрд╡рдиाрдУं рдХा рдЕрдиुрднрд╡ (Emotions)
-
рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ंрдк्рд░ेрд╖рдг (Language & Communication)
-
рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХा рдиिрдпंрдд्рд░рдг (Body Movement Control)
ЁЯУК рдмाрдПं рдФрд░ рджाрдПं рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХा рдЕंрддрд░
| рдмाрдпां рдорд╕्рддिрд╖्рдХ (Left Brain) | рджाрдпां рдорд╕्рддिрд╖्рдХ (Right Brain) |
|---|---|
| рддрд░्рдХрд╢ीрд▓рддा рдФрд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг | рдХрд▓्рдкрдиाрд╢ीрд▓рддा рдФрд░ рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा |
| рднाрд╖ा рдФрд░ рдЧрдгрдиा | рд╕ंрдЧीрдд рдФрд░ рдХрд▓ा |
| рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдиिрд░्рдгрдп | рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рдиिрд░्рдгрдп |
ЁЯТб рдоाрдирд╡ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рд╕े рдЬुрдб़ी рд░ोрдЪрдХ рдЬाрдирдХाрд░िрдпाँ
-
рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 86 рдЕрд░рдм рди्рдпूрд░ॉрди рд╣ोрддे рд╣ैं।
-
рдпрд╣ рд╢рд░ीрд░ рдХी рдХुрд▓ рдКрд░्рдЬा рдХा 20% рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдЗрд╕рдХा рд╡рдЬрди рдХेрд╡рд▓ 2% рд╣ै।
-
рдПрдХ рди्рдпूрд░ॉрди рджूрд╕рд░े рди्рдпूрд░ॉрди рд╕े Synapse рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬुрдб़рддा рд╣ै — рдЗрдирдХी рдХुрд▓ рд╕ंрдЦ्рдпा рдЦрд░рдмों рдоें рд╣ोрддी рд╣ै।
-
рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдоें рджрд░्рдж рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рд░िрд╕ेрдк्рдЯрд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддा — рдЗрд╕рд▓िрдП рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рд╕्рд╡рдпं рджрд░्рдж рдорд╣рд╕ूрд╕ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा।
-
рдиींрдж рдХे рджौрд░ाрди рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рд╕्рдоृрддिрдпों рдХो рд╕рд╣ेрдЬрддा рд╣ै рдФрд░ рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдордЬрдмूрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
ЁЯза рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХा рд╡िрдХाрд╕ (Brain Development)
-
рдЬрди्рдо рдХे рд╕рдордп рд╢िрд╢ु рдХा рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рд▓рдЧрднрдЧ 25% рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрддा рд╣ै।
-
рдкрд╣рд▓े рддीрди рд╕ाрд▓ों рдоें рдпрд╣ 80% рддрдХ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।
-
рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЦाрди-рдкाрди, рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╕ंрдмंрдз рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ рдЧрд╣рд░ा рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़рддा рд╣ै।
ЁЯЫб️ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХो рд╕्рд╡рд╕्рде рдХैрд╕े рд░рдЦें?
-
рдЕрдЪ्рдЫा рднोрдЬрди: рдУрдоेрдЧा-3, рдоेрдЧ्рдиीрд╢िрдпрдо, рд╣рд░ी рд╕рдм्рдЬिрдпाँ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХे рд▓िрдП рд▓ाрднрдХाрд░ी рд╣ैं।
-
рдпोрдЧ рдФрд░ рдз्рдпाрди: рддрдиाрд╡ рдХो рдХрдо рдХрд░ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рдХाрд░्рдпрдХ्рд╖рдорддा рдмрдв़ाрддे рд╣ैं।
-
рдиींрдж рдкूрд░ी рд▓ें: 7-8 рдШंрдЯे рдХी рдиींрдж рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХे рд▓िрдП рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ै।
-
рдирд╡ीрди рд╕ीрдЦрдиा: рдирдИ рдЪीрдЬ़ें рд╕ीрдЦрддे рд░рд╣рдиे рд╕े рди्рдпूрд░ॉрди рдХрдиेрдХ्рд╢рди рдордЬрдмूрдд рд╣ोрддे рд╣ैं।
-
рд╡िрдЪाрд░рд╢ीрд▓рддा рдмрдиाрдП рд░рдЦें: рдоाрдирд╕िрдХ рд╡्рдпाрдпाрдо, рдкрд╣ेрд▓िрдпाँ рдФрд░ рдХिрддाрдмें рдкрдв़рдиा рд▓ाрднрджाрдпрдХ рд╣ैं।
ЁЯУЪ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ (Conclusion)
рдоाрдирд╡ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдИрд╢्рд╡рд░ рдХी рд╕рдмрд╕े рдЕрдж्рднुрдд рд░рдЪрдиा рд╣ै। рдпрд╣ рдЬिрддрдиा рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╣ै, рдЙрддрдиा рд╣ी рдиाрдЬुрдХ рднी। рдЗрд╕рдХी рджेрдЦрднाрд▓ рдХрд░рдиा рд╣рдоाрд░ी рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рд╣ै। рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХी рдЧрд╣рд░ाрдЗрдпों рдХो рд╕рдордЭ рд░рд╣ा рд╣ै, рд╡ैрд╕े-рд╡ैрд╕े рдоाрдирд╡ рдХ्рд╖рдорддाрдУं рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рдФрд░ рднी рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं।
ЁЯУМ Frequently Asked Questions (FAQ)
Q1. рдоाрдирд╡ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдХा рд╡рдЬрди рдХिрддрдиा рд╣ोрддा рд╣ै?
ЁЯСЙ рд▓рдЧрднрдЧ 1.3 рд╕े 1.4 рдХिрд▓ोрдЧ्рд░ाрдо।
Q2. рдХ्рдпा рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рд╕ोрддे рд╕рдордп рднी рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै?
ЁЯСЙ рд╣ाँ, рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдиींрдж рдоें рднी рд╕рдХ्рд░िрдп рд░рд╣рддा рд╣ै рдФрд░ рд╕्рдоृрддिрдпों рдХो рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
Q3. рд╕рдмрд╕े рддेрдЬ़ рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓ा рдЕंрдЧ рдХौрди-рд╕ा рд╣ै?
ЁЯСЙ рдорд╕्рддिрд╖्рдХ।

рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ
рдПрдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рднेрдЬें